AİHS’nin Anayasa Mahkemesi Tarafından Uygulanması

AİHS Ek 1 No’lu Protokol 19 Mart 1954 tarihli ve 8662 sayılı Resmi Gazete’de yayınlanan 6336 sayılı Kanun ile onaylanarak ulusal hukukumuza katılmıştır. Sözleşme’nin ve ek protokollerin iç hukukumuzda doğrudan uygulanması mümkündür.

Çünkü AİHS, Anayasa’nın 90. maddesi gereği, Türkiye’nin taraf olduğu diğer uluslararası sözleşmeler gibi iç hukukumuzun bir parçasıdır. 90. madde hükmüne göre “Usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası andlaşmalar kanun hükmündedir. Bunlar hakkında Anayasa’ya aykırılık iddiası ile Anayasa Mahkemesi’ne başvurulamaz.”

Üstelik Sözleşme’nin, kanunlarla çelişmesi durumunda Anayasa’nın 90. maddesi Sözleşme’ye öncelik tanımaktadır. 90. maddeye 5170 sayılı Kanunun 7. maddesiyle eklenen cümleye göre, usulüne göre yürürlüğe konulmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası andlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda milletlerarası andlaşma hükümleri esas alınır. 5170 sayılı Kanun’un 7. maddesinin gerekçesinde “Uygulamada usulüne göre yürürlüğe konulmuş insan haklarına ilişkin milletlerarası andlaşmalar ile kanun hükümlerinin çelişmesi halinde ortaya çıkacak bir uyuşmazlığın hallinde hangisine öncelik verileceği konusundaki tereddütlerin giderilmesi amacıyla 90. maddenin son fıkrasına hüküm eklenmektedir” denilmektedir.

Her ne kadar yapılan bu değişiklikten sonra da Anayasanın 90’ıncı maddesine getirilen ek cümlede “temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası antlaşmalar” ifadesi kullanıldığı, bu terim yerine “insan hakları” ibaresinin veya Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nde geçen “insan hakları ve temel özgürlükler” ifadesinin neden kullanılmadığı (Gülmez, 2004: 151), “temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası antlaşmalar” ifadesiyle hangi milletlerarası antlaşmaların kastedildiği, uyuşmazlıkların “kanunlar” dışında, “anayasa” ya da “kanun hükmünde kararnameler” ve diğer düzenleyici yönetsel metinler ve uluslararası antlaşmalar arasında çıkması durumunda ek cümleyle getirilen kuralın uygulanıp uygulanmayacağı, “esas alma” ifadesinin ne anlama geldiği, “farklı hükümlerin” ne anlama geldiği, farklı hükümlerin nasıl, nerede, hangi organlarca saptanacağı, antlaşmanın düzenlediği konuda herhangi bir ulusal yasa bulunmaması durumunda, yargı yerlerince antlaşmanın uyuşmazlığın çözümlenmesinde göz önünde bulundurulup bulundurulamayacağı konusunda önemli tartışmalar yaşansa (Birtane, 2007: 37) da şurası bir gerçektir ki AİHS temel hak ve özgürlüklere ilişkin uluslararası bir andlaşma olduğu için, Sözleşme ile Türk kanunlarının çelişmesi durumunda Sözleşme hükümlerinin öncelikle uygulanması gerekmektedir.

Bunun yanı sıra Anayasa’nın 91. maddenin metninde “esas alınma” ibaresi yer almakta ise de bunun “öncelikle uygulanma” anlamında algılanması gerekir (Gülmez, 2004:156). Zaten madde gerekçesinde ve Anayasa Komisyonu Raporu’nda da “esas” almanın “öncelikle” uygulama anlamına geldiği belirtilmiştir.

Buna göre AİHS, ulusal hukukumuzda doğrudan uygulanabilir durumdadır ve Sözleşme hükümleri ile kanunlar arasında çelişki olması durumunda Sözleşme hükümlerinin öncelikle uygulanması gerekmektedir.

Üstelik Sözleşme’nin doğrudan uygulanabilmesi için Sözleşme’ye aykırı kanun normunda bir değişiklik yapılmasının da beklenmesine de gerek yoktur (Gülmez, 2004: 157). Çünkü Sözleşme, diğer uluslararası insan hakları belgelerini aşan bağlayıcı bir hukuki metin olarak değerlendirilmektedir. Bir başka ifade ile Sözleşme diğer uluslararası antlaşma ve sözleşmelerden farklı olarak karşılıklılık prensibine dayanmadan kişilerin temel haklarını taraf devletlerden herhangi birinin ihlâl etmesine karsı korumak konusunda objektif yükümlülükler meydana getiren bir uluslararası metindir.

AİHM de Sözleşme’nin 1. maddesinin eski şeklinde yer alan “tanımayı üstlenirler” ibaresinin “tanırlar” şeklinde değiştirilmesini Sözleşme’ye taraf devletlerin Sözleşme’nin iç hukukta doğrudan uygulanmasını istemelerinin bir sonucu olarak kabul etmektedir (İrlanda/Birleşik Krallık kararı).

Sözleşme Türk hukukunun bir parçası olduğu için Türk yargısı tarafından doğrudan uygulanabilir durumdadır, fakat Türk yargı mercilerinin AİHS ve AİHM kararlarını doğrudan uygulamak konusunda çekimser davrandıkları görülmektedir. Bununla birlikte Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi tarafından verilen kararlar yine de Türk yargısını etkilemektedir. Bu kararların daha çok adli yargı, özellikle de ceza yargısına ilişkin olanları ülkemizde bilinmekte ya da ilgi çekmektedir. Oysa Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, sadece adli yargıyla ilgili kararlar vermemekte, idari yargı ile ilgili pek çok uyuşmazlık da Mahkeme önüne götürülmektedir (Birtane, 2007: 1).

Sözleşme’nin Anayasa Mahkemesi Tarafından Uygulanması

Anayasa Mahkemesi AİHS’ni ve Ek Protokolleri bağımsız ölçü norm olarak değil, destek ölçü norm olarak kullanmakta ancak, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne açıkça yasa üstü ya da anayasal değer tanımamaktadır.

Anayasa Mahkemesi uluslararası sözleşmelerin Türk hukukundaki yerini tanımlama konusunda isteksiz davranmaktadır. Mahkeme, kendi ifadesiyle “usulüne uygun biçimde yürürlüğe konulmuş andlaşma kurallarını da gözetmektedir.” (Anayasa Mahkemesi, 14.02.1997, E: 1996/1, K: 1997/1)[1]

Anayasa Mahkemesi mülkiyet hakkına ilişkin olarak verdiği çeşitli kararlarında Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin kararlarına atıfta bulunmuştur.

Örneğin Anayasa Mahkemesi 3194 sayılı İmar Kanunu’nun inşaat yasakları hakkındaki 13. maddesi ile ilgili olarak verdiği 29.12.1999 tarihli ve E: 1999/33, K: 1999/51 sayılı kararında, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin 23.9.1981 tarihli Sporrong ve Lonnroth/İsveç kararında, kamulaştırma izni ile inşaat yasağının uzun bir süre için öngörülmüş olmasının, toplumsal yarar ile bireysel menfaat arasındaki dengeyi bozduğu sonucuna vardığı vurgulanmıştır.

[1] Resmi Gazete T/S: 26.06.1998/23384

İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.


*


This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.