Kültür Yatırımları ve Girişimleri Nasıl Yapılır?

Yazımızı beğenip paylaşabilirsiniz
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  

 

Suat ŞİMŞEK

Milli Emlak Kontrolörü

suat_simsek@milliemlak.gov.tr

Ekonomik ve teknolojik küreselleşme bireyleri, toplumları ve ülkeleri kimliklerini tanıtmak ve farklılıklarını gösterme arayışına sürüklemektedir. Bu da, kültüre yönelik ihtiyacı ve kültürün önemini giderek arttırmakta ve her toplum kendi kültür potansiyeline yönelmektedir. Yaşadığımız dönemin düşünsel ve felsefi bir yansıması olan, tarihsel süreçleri geçmişle geleceğin diyalogu olarak gören bilgi toplumunun varoluş ve gelişim süreçleri de, yapısı itibariyle kültürel gelişimin sağlanması ve kültürel mirasın korunması ile birebir örtüşmektedir.

Kültür ve tarih mirasımız, kültür varlıklarımız ve değerlerimiz hepimizin ortak malıdır. Her köşesinde bir uygarlık kalıntısı bulunduran ve her yöresinde ayn bir kültür zenginliği yaşayan Anadolu, bu uygarlıkların maddi ve manevi değerlerini bünyesinde barındırmaktadır. Bu kültür varlıklarımızın ve değerlerimizin, tarihsel ve kültürel gelişimin esaslı bir unsuru olduğu göz ardı edilemez.

Halk tarafından yaratılan ve toplumsal yaşam sürecinin kültürel ürünlerinden oluşan somut olmayan kültür mirasımız ile kültürel koruma ve kullanma dengesi içerisinde hak ettiği değere ulaşmayı bekleyen kültür varlıklarımıza yönelik yatırım ve girişim süreçlerinin desteklenmesine yeni bir dinamizm kazandırılması kaçınılmaz hale gelmiştir.

Bununla birlikte; bireysel ve toplumsal kültür gereksinimlerinin çağın gerekleri doğrultusunda karşılanabilmesi, her türlü sanatsal ve kültürel değerlerin üretimine katkı sağlanması ve vatandaşlarımızın kültürel iletişim ve etkileşim imkânlarının güçlendirilmesi için kültür merkezleri ile diğer kültürel mekanlara yönelik yatırım ve girişimleri desteklemek de kültürel gelişimin olmazsa olmazı olarak karşımıza çıkmaktadır.

Bu kültür potansiyelinin, korunması, yaşatılması ve gelecek nesillere aktarılması amacıyla kültür politikalarının gözden geçirilmesi, daha etkin ve daha verimli yeni yaklaşım ve stratejilerin geliştirilmesi gerekmektedir.

Nitekim Anayasanın, “Tarih, kültür ve tabiat varlıklarının korunması” başlıklı 62. maddesinde Devlete; tarih, kültür ve tabiat varlıklarının ve değerlerinin korunmasının sağlanması amacıyla destekleyici ve teşvik edici tedbirleri alma görevi verilmiş ve bu kapsamda hak sahiplerine yapılacak yardımlar ve tanınacak muafiyetlerin kanunla düzenleneceği hüküm altına alınmıştır. Ayrıca, “Planlama” başlıklı 166. maddesinde de; sosyal ve kültürel kalkınmayı planlamak da Devletin görevleri arasında sayılmıştır.

Bu açıdan bakıldığında kültür varlıklarımızın geliştirilmesi ve korunmasının sağlanması, Devletin anayasal bir görevidir. Bu görevin yerine getirilmesi ve Devletin kültür varlıklarının korunması ve yaşatılması ilkeleri çerçevesinde yatırımcıların, girişimcilerin, bu işe gönül verenlerin önünü açacak, onları yönlendirecek, destekleyecek ve teşvik edecek yasal ve idari düzenlemeleri yapması gerekliliğinden hareketle, kültür yatırımları ve kültür girişimlerinin teşvik edilmesi amacıyla 2004 yılında 5225 sayılı Kültür Yatırımları ve Girişimlerini Teşvik Kanunu yürürlüğe konulmuştur.

5225 sayılı Kültür Yatırımları ve Girişimlerini Teşvik Kanunu, bireyin ve toplumun kültürel gereksinimlerinin karşılanmasını; kültür varlıkları ile somut olmayan kültürel mirasın korunmasını ve sürdürülebilir kültürün birer öğesi haline getirilmesini; kültürel iletişim ve etkileşim ortamının etkinleştirilmesini; sanatsal ve kültürel değerlerin üretilmesi, toplumun bu değerlere ulaşım olanaklarının yaratılmasını ve geliştirilmesini; ülkemizin kültür varlıklarının yaşatılması ve ülke ekonomisine katkı yaratan bir unsur olarak değerlendirilmesi, kullanılması ile kültür merkezlerinin yapımı ve işletilmesine yönelik kültür yatırımı ve kültür girişimlerinin teşvik edilmesini sağlamak amacıyla kültür yatırım ve girişimleri için bazı teşvikler öngörmüştür. Kanun kapsamındaki kültür yatırım ve girişimleri için; gelir vergisi stopajı indirimi, taşınmaz tahsisi, sigorta primi işveren paylarında indirim, su bedeli indirimi, enerji desteği, yabancı uzman personel ve sanatçı çalıştırabilmesi ve hafta sonu ve resmi tatillerde faaliyette bulunabilme gibi bazı teşvikler öngörülmüştür.

Kanun’un uygulanmasını göstermek amacıyla Kültür Yatırım ve Girişimlerinin Nitelikleri ve Nicelikleri Yönetmeliği[1], Kültür Yatırım ve Girişimlerine Taşınmaz Kullandırılması Hakkında Yönetmelik[2] ile Kültür Yatırım ve Girişimlerine Gelir Vergisi Stopajı, Sigorta Primi İşveren Payı ve Su Bedeli İndirimi İle Enerji Desteği Uygulamasına Dair Yönetmelik[3] yayımlanmıştır. Ayrıca Kanun’un gelir vergisi stopajı desteğine ilişkin hükümleriyle ilgili olarak Maliye Bakanlığınca (Gelir İdaresi Başkanlığı) 1 Seri No’lu 5225 sayılı Kültür Yatırımları ve Girişimlerini Teşvik Kanunu Genel Tebliği ve Sosyal Güvenlik Kurumu Başkanlığınca 22.09.2010 tarihli ve 2010/109 sayılı Genelge yayımlanmıştır.

5225 sayılı Kanun kapsamında kültür yatırımları ve kültür girişimleri teşvik edilmektedir. Kültür yatırımı, 5225 sayılı Kanun’un amacı doğrultusunda, kültür merkezleri ile her türlü kültürel ve sanatsal faaliyetlerin üretildiği, sergilendiği, eğitim ve öğretimi ile bunlarla ilgili bilimsel çalışmaların yapıldığı alan, yapı ve mekânların yapımına, teknolojik alt yapıların kurulmasına veya donatılmasına yönelik yatırım faaliyetlerini; kültür girişimi ise Kanun’un amacı doğrultusunda, kültür merkezlerinin işletilmesi veya her türlü kültürel ve sanatsal faaliyetlerin üretilmesi, sergilenmesi, eğitim ve öğretimi ile bunlara ilişkin bilimsel çalışmaların yapılması faaliyetleri ile bu faaliyetlerin yapıldığı alan, yapı veya mekânların işletilmesini ifade etmektedir.

5225 sayılı Kanun kapsamındaki teşviklerden yararlanabilmek için öncelikle kültür yatırımı belgesinin, sonrasında ise kültür girişimi belgesinin alınması gerekmektedir.

Kültür yatırımı belgesi, 5225 sayılı Kanunda tanımlanan yatırımlara Bakanlıkça yatırım aşamasında verilen belgeyi, kültür girişimi belgesi ise işletme aşamasında verilen belgeyi ifade etmektedir.

Kültür yatırımı ve girişimi belgesinin alınmasına ilişkin işlemler Kültür Yatırımlarının ve Girişimlerinin Belgelendirilmesine ve Niteliklerine İlişkin Yönetmelik ile düzenlenmiştir.

1. Kültür Yatırımı Belgesinin Alınması

1.1. Talep

Kültür Yatırımlarının ve Girişimlerinin Belgelendirilmesine ve Niteliklerine İlişkin Yönetmeliğin 5. maddesine göre kültür yatırımı belgesi talebi, aşağıda belirtilen belgelerin aslı veya aslını vermeye yetkili merci ya da Bakanlık tarafından onaylanmış örnekleri ile Kültür ve Turizm Bakanlığına yapılır:

a) Başvuru dilekçesi,

b) Yatırımın yeri, türü, kapasitesi, ada-pafta-parsel bilgileri, adresi ile başvuru sahibinin ve mal sahibinin açık adresi, telefon numarası ve diğer irtibat bilgileri gibi bilgileri içeren yatırımcı tarafından düzenlenen rapor ile bilgileri açıklamaya yardımcı olan mimari fikir projesi,c) Tahsisli taşınmazlarda, ilgili kurumun tahsis yazısı,

ç) Kültür, tabiat, çevre, tarihi özellikleri nedenleriyle tescilli yapıda ya da taşınmazda yer alan yatırımlarda ilgili kurumun düzenlediği açıklayıcı yazı,

d) Şirket tesciline ilişkin Türkiye Ticaret Sicil Gazetesi ile şirkete ait imza sirküleri, isim tescili yapılmış ise tesciline ilişkin belge; talep, vakıf veya dernek adına yapılması halinde vakıf senedi veya dernek tüzüğü ile imza sirküleri.

1.2. Talebin Değerlendirilmesi

Kültür yatırımı belgesi talepleri Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından değerlendirilir. Yatırım belgelerine ilişkin değerlendirme evrak üzerinden, beyan esas alınarak yapılır.

Belge başvuruları Değerlendirme Komisyonu tarafından karara bağlanır.

Değerlendirme Komisyonu; Müsteşarın başkanlığında ilgili Müsteşar Yardımcıları, Yatırım ve İşletmeler Genel Müdürü, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürü, I. Hukuk Müşaviri, Kontrolörler Kurulu Başkanlarından oluşur. Gerek görülmesi halinde ilgili Genel Müdür Yardımcıları, Daire Başkanları ve sektör temsilcisi Komisyona üye olarak katılır. Sektör temsilcisi, konuyla ilgili temayüz etmiş tercihen sivil toplum örgütleri üyeleri arasından Bakanlıkça seçilir. Müsteşarın katılmadığı durumlarda Komisyona Müsteşar Yardımcısı Başkanlık eder. Komisyon, kararlarını salt çoğunlukla alır, oyların eşitliği halinde başkanın bulunduğu taraf çoğunluk sayılır. Komisyon kararları Bakan onayı ile yürürlüğe girer.

Bakanlık, başvuruların değerlendirilmesinde, tereddüt edilen konularda ilgili sivil toplum örgütlerinin önereceği uzmanlardan veya üniversitelerden görüş alabilir. Başvurular, Bakanlıkça istenilecek bilgi ve belgelerin tamamlanmasından itibaren en geç altmış gün içerisinde sonuçlandırılır.

Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından yapılacak değerlendirme sonucunda uygun görülen başvurular belgelendirme ile sonuçlandırılır. Bakanlık, Kültür Yatırımlarının ve Girişimlerinin Belgelendirilmesine ve Niteliklerine İlişkin Yönetmelikte belirlenen metrik limitlerin % 10 eksiğine kadar olan yatırım ve girişimleri belgelendirmeye yetkilidir. Yönetmelik esaslarına uygun görülmeyen başvurular reddedilir ve durum başvuru sahibine gerekçeleriyle birlikte yazılı olarak bildirilir.

2. Yatırımın Tamamlanması

Kanun’un 7. maddesinin ikinci fıkrasına göre yatırımların Bakanlıkça belirlenen süreler içinde başlaması, tamamlanması ve işletme aşamasına geçilmesi zorunludur. Bundan dolayı yatırımcı, kültür yatırımı belgesi aldıktan sonra, Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından belirlenen sürede yatırımını tamamlayıp işletme aşamasına gelmelidir.

İşletmeye açılma süresi, yatırım belgesi verilmesinden itibaren dört yıla kadar olmak üzere yatırımın özellikleri ve yatırıma başlama koşulları dikkate alınarak Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından belirlenir. Kısmi turizm işletmesi belgesinde yatırım kapsamında kalan ünitelerin yatırım süresi için de yatırım belgesi için geçerli olan süreler uygulanır. Ancak işletmeye açılma süresi, mücbir sebepler dolayısıyla belge sahibinin talebi halinde ve Bakanlıkça uygun görülmesi durumunda, başlangıçta verilen yatırım süresini geçmemek kaydıyla, en fazla iki defa uzatılabilir. Tahsisli arazilerde bu süre tahsis koşullarına göre belirlenir.

Ancak, mücbir sebeplerden dolayı Bakanlıkça bu süreler uzatılabilir.Mücbir sebepler ile kamudan kaynaklanan hukuki ve idari uyuşmazlıklardan doğmuş sebepler devam ettiği sürece yatırım süreleri işletilmez.

3. İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatının Alınması

Yatırım tamamlandıktan sonra İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatlarına İlişkin Yönetmelik hükümleri kapsamında ruhsat alınması gerekmektedir.

4. Kültür Girişimi Belgesinin Alınması

4.1. Talep

Yatırım tamamlanıp, işyeri açma ve çalışma ruhsatı alındıktan sonra aşağıdaki aslı veya aslını vermeye yetkili merci ya da Bakanlık tarafından onaylanmış örneği ile birlikte Kültür ve Turizm Bakanlığına müracaat edilir.

a) Başvuru dilekçesi,

b) İlgili kurum tarafından düzenlenmiş işyeri açma ve çalışma ruhsatı.

Eğer herhangi bir yatırım yapılmadan doğrudan işletme aşamasına geçilecek ise doğrudan kültür girişimi belgesi için başvurulması da mümkündür. Kültür Yatırımlarının ve Girişimlerinin Belgelendirilmesine ve Niteliklerine İlişkin Yönetmeliğin 7. maddesine göre bu durumda aşağıdaki belgelerle birlikte Kültür ve Turizm Bakanlığına müracaat edilir.

a) Başvuru dilekçesi,

b) Yatırımın yeri, türü, kapasitesi, ada-pafta-parsel bilgileri, adresi ile başvuru sahibinin ve mal sahibinin açık adresi, telefon numarası ve diğer irtibat bilgileri gibi bilgileri içeren yatırımcı tarafından düzenlenen rapor ile bilgileri açıklamaya yardımcı olan mimari fikir projesi,

c) Tahsisli taşınmazlarda, ilgili kurumun tahsis yazısı,

ç) Kültür, tabiat, çevre, tarihi özellikleri nedenleriyle tescilli yapıda ya da taşınmazda yer alan yatırımlarda ilgili kurumun düzenlediği açıklayıcı yazı,

d) Şirket tesciline ilişkin Türkiye Ticaret Sicil Gazetesi ile şirkete ait imza sirküleri, isim tescili yapılmış ise tesciline ilişkin belge; talep, vakıf veya dernek adına yapılması halinde vakıf senedi veya dernek tüzüğü ile imza sirküleri.

e) İlgili kurum tarafından düzenlenmiş işyeri açma ve çalışma ruhsatı.

4.2. Talebin Değerlendirilmesi

Kültür girişimi belgesi talepleri de Kültür ve Turizm Bakanlığı (Değerlendirme Komisyonu) tarafından değerlendirilir.

Girişim belgesi başvurusu uygun görülen tesislerden ise başvuru evrakı da dikkate alınarak yerinde yapılacak tespitlerde Yönetmelik koşullarını taşıdığı belirlenenlere girişim belgesi düzenlenir. Yapılan denetimlerde veya başvuru incelemelerinde, tesiste veya belgelerde tamamlanabilir eksiklikler bulunması halinde, tamamlanması için Bakanlıkça süre verilebilir.

Bakanlık, başvuruların değerlendirilmesinde, tereddüt edilen konularda ilgili sivil toplum örgütlerinin önereceği uzmanlardan veya üniversitelerden görüş alabilir. Başvurular, Bakanlıkça istenilecek bilgi ve belgelerin tamamlanmasından itibaren en geç altmış gün içerisinde sonuçlandırılır.

Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından yapılacak değerlendirme sonucunda uygun görülen başvurular belgelendirme ile sonuçlandırılır. Bakanlık, Kültür Yatırımlarının ve Girişimlerinin Belgelendirilmesine ve Niteliklerine İlişkin Yönetmelikte belirlenen metrik limitlerin % 10 eksiğine kadar olan yatırım ve girişimleri belgelendirmeye yetkilidir. Yönetmelik esaslarına uygun görülmeyen başvurular reddedilir ve durum başvuru sahibine gerekçeleriyle birlikte yazılı olarak bildirilir.

5. Belge Devri İşlemleri

Kültür Yatırımlarının ve Girişimlerinin Belgelendirilmesine ve Niteliklerine İlişkin Yönetmeliğin 9. maddesine göre kültür yatırımı ve girişimi belgelerinin başka tüzel kişilere devri mümkündür. Tahsisli yatırım ve girişimlere ilişkin belgelerin başka tüzel kişilere devrinde ise,  tahsis koşulları geçerlidir. Belge devri taleplerinde veya tespitleri durumunda aşağıda belirtilen belgelerin aslı veya aslını vermeye yetkili merci ya da Bakanlık tarafından onaylanmış suretleri ile yazılı olarak Bakanlığa başvurulur:

a) İşyeri açma ve çalışma ruhsatı,

b) Şirket tesciline ilişkin Türkiye Ticaret Sicil Gazetesi ile şirkete ait imza sirküleri, isim tescili yapılmış ise tesciline ilişkin belge, vakıf veya dernek adına yapılmış ise vakıf senedi veya dernek tüzüğü ile imza sirküleri,

c) Tahsisli taşınmazlarda ilgili kurumun uygun görüş yazısı,

Tahsisli yatırım ve girişimlerin tahsis koşulları saklı kalmak kaydıyla; belge devri talebinde ve tespitinde, tesise ilişkin Bakanlıkça yürütülen idari işlemler, bu talebin değerlendirilmesini engellemez.

Belge sahibinin değişmesi tesisin cezai sicilini ortadan kaldırmaz.

6. Denetleme Yetkisi

5225 sayılı Kanun’un 11. maddesine göre belgeli yatırım veya girişimleri, bunların belgeye esas olan niteliklerini, bu niteliklerini koruyup korumadıklarını denetleme; bulunduğu yerin kültürel gereksinimlerini dikkate alarak kültür merkezlerini sınıflandırma ve belgelendirmeye esas asgarî bölümleri ile diğer bölümleri arasında farklı oranlar belirleme yetkisi münhasıran Kültür ve Turizm Bakanlığına aittir.

Bakanlığın gerek görmesi halinde belgelendirme, denetleme ve sınıflandırmaya esas oluşturacak tespitler, Bakanlıkça yetkili kılınacak gerçek veya tüzel kişilere de yaptırılabilir. Ancak, karar alma ve uygulama yetkisi Bakanlığa aittir.

7. İdarî Yaptırımlar

5225 sayılı Kanun’un 11. maddesine göre bu Kanuna ve bu Kanunun uygulanmasına ilişkin düzenleyici işlemlere aykırı hareket edenlere, diğer mevzuattaki ceza hükümleri saklı kalmak kaydıyla, aşağıdaki bentlerde belirtilen esas ve usuller çerçevesinde idarî yaptırımlar uygulanır:

a) Kültür yatırımı veya girişimlerinin yönetim veya işletilmelerinde görülecek kusur, aksaklık ve eksiklikler için, belge sahibine denetim elemanlarının tespitleri doğrultusunda bunların giderilmesi için belirli bir süre verilerek uyarıda bulunulur. Belirlenen sürede gerekli düzeltmelerin yapılmaması veya bir yıl içinde uyarıyı gerektiren yeni bir fiilin tespiti halinde ikibin Türk Lirası idarî para cezası verilir.

b) Özel hükümler saklı kalmak kaydıyla;

  1. Bakanlığa bilgi verilmeksizin, girişim belgeli tesisin tamamının veya kültür merkezlerinde kültürel faaliyetlerin yürütüldüğü belgelendirmeye esas bölümlerin, bir yıl içinde aralıksız olarak doksan günden fazla süreyle kapalı tutulması,
  2. Yazı, reklâm, afiş, broşür ve benzeri araçlarla Bakanlığın veya üçüncü kişilerin yanıltılması veya yanıltıcı unvan kullanılması veya taahhüt edilen hizmetin verilmemesi veya eksik verilmesi,
  3. Belgeli tesiste bulunanların can veya mal güvenliğinin sağlanmasında, belge sahibi veya tesis sahibi veya sorumlusu veya personelin kusuruyla işletmede suç işlendiğinin tespiti,
  4. İzinsiz olarak tümünün veya belgelendirmeye esas bir kısmının devredilmesi, kiraya verilmesi, şirket ana sözleşmesinin, ortaklık statüsünün veya yapısının değiştirilmesi,

hâllerinde, her bir aykırılıkla ilgili olarak, belge sahibi yatırımcı veya girişimciye ikibin Türk Lirası idarî para cezası verilir.

c) Belge sahibi yatırımcı veya işletmeciye;

  1. Bu Kanuna ve ilgili diğer mevzuata göre yararlandıkları teşvik unsurlarını, amacı dışında kullandıklarının tespiti,
  2. Genel sağlık açısından tesisin vasıflarını önemli ölçüde yitirmiş olduğunun tespiti,
  3. Belgeli yatırım veya girişimin belgelendirmeye esas vasıflarını yitirmiş olduğunun tespiti,

hâllerinde, her bir aykırılıkla ilgili olarak üçbin Türk Lirası idarî para cezası verilir. Ayrıca, aykırılıkların giderilmesi için gerekli olması hâlinde belge sahibine belirli bir süre verilerek uyarıda bulunulur. Belirlenen sürede istenen hususların yerine getirilmemesi hâlinde, bu Kanuna göre verilen belgelerin iptaline karar verilir.

Bu maddedeki idarî para cezalarına karar vermeye Bakanlık kontrolörleri ile diğer denetim elemanları yetkilidir. Bunların çalışma usul ve esasları yönetmelikle belirlenir.

Kültür yatırımı veya kültür girişimi belgelerinin iptaline Bakanlık yetkilidir.

Bakanlık, ayrıca aşağıdaki hâllerde de bu belgeleri iptale yetkilidir:

  1. Belgeli tesisin faaliyetine son verilmesi,
  2. İşletmenin faaliyeti çerçevesinde ve yatırımcı veya işletmeci gerçek kişi ya da tüzel kişinin yöneticilerinin de iştirakiyle bir suç işlenmesi,
  3. Tesisin açık kalmasının veya girişimin sürdürülmesinin kültür varlıkları veya kültürel değerler açısından sakınca yaratması.

[1] 16.08.2005 tarih ve 25908 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır.

[2] 20.10.2005 tarih ve 25972 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır.

[3] 14.07.2006 tarih ve 26228 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır.